Wydobycie minerałów z dna oceanicznego — Kto ma prawo do zasobów?

Wydobycie minerałów z dna oceanicznego, zwłaszcza z obszarów głębinowych, to jeden z najgorętszych tematów w prawie morskim. Potencjał wydobywczy jest ogromny, gdyż dno oceaniczne kryje w sobie rzadkie metale i minerały niezbędne do produkcji nowoczesnych technologii, od smartfonów po baterie w samochodach elektrycznych. Jednakże, roszczenia do tych zasobów i zasady ich eksploatacji są skomplikowane i zależą od tego, gdzie dokładnie minerały się znajdują. 

Podział prawny obszarów morskich 

Zgodnie z Konwencją Narodów Zjednoczonych o prawie morza (UNCLOS), obszary morskie dzielimy na dwie główne kategorie, z których każda ma odmienne zasady prawne dotyczące wydobycia zasobów. 

1. Obszary w jurysdykcji państwowej 

Każde państwo ma prawo do suwerenności nad swoimi wodami terytorialnymi oraz do wyłącznej jurysdykcji nad zasobami w swojej wyłącznej strefie ekonomicznej (Exclusive Economic Zone - EEZ), która może sięgać do 200 mil morskich od linii brzegowej. Na tych obszarach, krajowe prawo morskie danego państwa reguluje wszelkie działania wydobywcze, w tym kwestie wydawania koncesji i nadzoru nad operacjami. 

2. Obszar międzynarodowy (The Area) 

Obszar międzynarodowy to dno morskie i jego podglebie, które znajdują się poza granicami jurysdykcji państw. Zgodnie z UNCLOS, zasoby w tej strefie uznaje się za "wspólne dziedzictwo ludzkości". Oznacza to, że żadne państwo nie może rościć sobie wyłącznego prawa do tych zasobów, a ich eksploatacja musi służyć całej ludzkości, ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb państw rozwijających się. 

Międzynarodowa Organizacja Dna Morskiego (ISA) 

Zarządzanie zasobami w Obszarze Międzynarodowym powierzono Międzynarodowej Organizacji Dna Morskiego (ISA), niezależnej organizacji z siedzibą w Kingston na Jamajce. ISA ma za zadanie "organizować, regulować i kontrolować" wszelkie działania związane z zasobami mineralnymi na tych obszarach. Jej głównym celem jest zapewnienie, że wydobycie będzie prowadzone w sposób sprawiedliwy i zrównoważony, chroniąc jednocześnie środowisko morskie. 

Do tej pory ISA wydała jedynie kontrakty na eksplorację dna morskiego, co oznacza, że firmy i państwa mogą prowadzić badania i rozpoznanie geologiczne. Wciąż trwają jednak intensywne prace nad stworzeniem kompleksowego Kodeksu Wydobywczego (Mining Code), który ustaliłby zasady komercyjnej eksploatacji. Ten proces napotyka na liczne wyzwania, gdyż społeczność międzynarodowa ma sprzeczne interesy. Niektóre państwa i firmy naciskają na jak najszybsze rozpoczęcie wydobycia, podczas gdy inne, a także organizacje pozarządowe i naukowcy, wzywają do moratorium na wydobycie, argumentując, że może ono spowodować nieodwracalne szkody w głębinowych ekosystemach. 

Spory i przyszłość 

Brak ostatecznych regulacji dotyczących eksploatacji w Obszarze Międzynarodowym prowadzi do napięć i sporów. Kiedy jedno z państw, takie jak Nauru, aktywowało w 2021 roku "dwuletnią zasadę", ISA została postawiona pod presją, by w ciągu dwóch lat opracować i wdrożyć regulacje. Termin ten minął, a ostateczny kodeks wciąż nie został przyjęty, co stawia pod znakiem zapytania przyszłość wydobycia. 

Wydobycie minerałów z dna oceanicznego to kwestia o ogromnych implikacjach ekonomicznych, politycznych i środowiskowych. Prawne ramy są wciąż w fazie kształtowania, a decyzje podjęte przez ISA i poszczególne państwa w najbliższych latach zadecydują o losie tego nowego, ale potencjalnie bardzo inwazyjnego, sektora przemysłu.